‘Kapitein in de binnenvaart is een van de mooiste vakken die er is,’ zegt IJsbrandt Overmaat. Maar ondertussen staat dit vak wel steeds meer onder druk. Zo’n 70 tot 80 procent van de incidenten wordt veroorzaakt door menselijk handelen, en er zijn meer signalen dat het functioneren van kapiteins terugloopt. Waar komt dat door? En vooral: wat moet er gebeuren zodat ze hun vak weer goed en veilig uit kunnen oefenen? Voor het antwoord moeten we kijken naar hoe organisaties werken, zegt Overmaat. ‘Vanaf de wal alles in de gaten houden, roept weerstand op.’
Een kapitein met ruime managementervaring die psychologie studeert: die combinatie maakt van Overmaat de aangewezen persoon om te onderzoeken waar het misgaat. Het balletje ging rollen toen hij als docent scheepvaartkunde in gesprek raakte met rederijen die zagen dat het functioneren van kapiteins terugliep. Of hij eens mee wilde denken. Het mondde in 2025 uit in een literatuurstudie en een praktijkonderzoek. Overmaat verdiepte zich in theorieën over organisatie en psychologie en in onderzoek uit de maritieme sector naar onder meer veiligheid, werkdruk en personeelsverloop. Deed ‘participerend onderzoek’: naast gesprekken met directie, walpersoneel en kapiteins voer hij zelf als kapitein mee op vier verschillende schepen.
Overmaat: ‘Ik ben gaan kijken: wat zie ik nou? Hoe gaat de overdracht, wat doet de bemanning, welke communicatie krijg ik van kantoor? Ik ontdekte dat er grote verschillen zijn per schip. En dat we een kwalificatiedossier hebben dat aangeeft wat kapiteins die van school komen moeten kunnen, maar ze daar niet altijd naar handelen.’
KAPITEIN ALS ROBOT
Wie wil snappen hoe dit komt, kan niet om de veranderingen in de binnenvaart heen, vindt Overmaat. ‘Het is zo anders dan toen ik begon met varen. De bemanning maakt lange dagen, een kapitein zit vaak alleen in de stuurhut. Dertig jaar geleden werd er ook hard gevaren, maar was er soms een rustpunt. Je lag bij elkaar langszij en had contact met elkaar. Nu zit op sommige schepen de bemanning in een sociaal isolement: je hoort niemand en ziet niemand.’ Dat doet uiteraard wat met het werkplezier.
Maar ook technisch is het een andere wereld geworden. Overmaat: ‘Een kapitein in de binnenvaart is zelfredzaam en praktisch ingesteld. Maar waar je vroeger nog weleens zelf ging sleutelen, moet tegenwoordig voor alles een monteur komen. Dat haalt een stuk autonomie weg. We worden ook steeds afhankelijker van de techniek. Als de Tresco het niet meer doet, kunnen we dan nog ouderwets doorvaren? Het vak van kapitein is een ambacht, maar de kapitein is een beetje een robot geworden.’
MOTIVATIE EN RUIMTE
Het is een bekend verschijnsel in de organisatiepsychologie: als het werkplezier en de autonomie afnemen, dan wordt de betrokkenheid en motivatie minder. Mensen gaan hun werk minder goed doen. Of zoals Overmaat in zijn literatuurstudie stelt: ‘Een gedemotiveerde, gestreste en uitgeputte kapitein is significant foutgevoeliger.’ Toch zag hij in de praktijk grote verschillen tussen de schepen. ‘Op sommige schepen wordt het leven geregeerd van buitenaf, via systemen, via WhatsApp. Veel wordt bepaald door de walorganisatie en HR neemt de bemanningsleden aan waar jij mee moet varen. Dat zorgt niet voor motivatie. Maar ik sprak ook een jonge kapitein, 26 jaar, die alle duwbakken van de rederij in een Excelsheet had gezet zodat hij vooraf de diepte kon bepalen. Had hij in zijn vrije tijd gedaan, alles geleerd via YouTube. Waarom? Vanuit betrokkenheid en omdat de organisatie hem de ruimte gaf.’
Het gedrag van kapiteins is dus een logische reactie op hun omgeving. Aan de ene kant wordt er veel van hen verwacht en dragen ze een grote en brede verantwoordelijkheid: voor nautiek, techniek en veiligheid. Maar dan moet de rederij ze wel de ruimte geven om die rol te kunnen pakken. En daar wringt de schoen vaak. Overmaat noemt dit ‘de organisatorische misfit’. Veel binnenvaartbedrijven zijn zo georganiseerd dat beslissingen steeds meer van de wal komen, via procedures, checklists en controlesystemen. De kapitein voert uit wat anderen hebben bedacht, in plaats van zelf te sturen. De autonomie die toch al onder druk staat, wordt dan verder uitgehold.
KORTE LIJNEN EN VERTROUWEN
Wat werkt dan wel? ‘Op schepen waar het goed gaat, zie je vaak een zogeheten simpele structuur. Dat is bijvoorbeeld de particuliere ondernemer met één tot drie schepen: er is een warm, goed contact, met korte lijnen en aandacht voor de mensen. Er is duidelijkheid, weinig bureaucratie en veel vertrouwen.’ Volgens Overmaat gaat het mis als bedrijven groeien maar hun organisatie daar niet goed op aanpassen. ‘Dan ontstaat een mix van organisatiestructuren, waardoor mensen niet meer begrijpen wat er van hen verwacht wordt. De directie vindt het moeilijk om macht uit handen te geven, het over te laten aan de kapiteins. In plaats van een professionele structuur ontstaat er een bureaucratische, controlerende cultuur en een sfeer van wantrouwen tussen de mensen aan boord en aan de wal.’
Naast veiligheid en behoud van personeel is er voor binnenvaartondernemers ook een economische reden om scherp naar de eigen organisatie te kijken, benadrukt Overmaat. ‘Mensen zijn je grootste kostenpost, dus investeren in mensen levert het grootste rendement op. Ik vergelijk het weleens met de piloot: er zitten vijf knopjes op, maar een heel schakelbord achter – dat is de organisatiestructuur. Als die niet klopt, dan doet de piloot het ook niet.’ Of zoals hij in zijn rapport schrijft: ‘Een rederij die erin slaagt om bewust te kiezen voor een organisatiestructuur en -cultuur die een “fit” creëert met haar professionals, zal daar op meerdere fronten de vruchten van plukken.’
PROFIEL: IJSBRANDT OVERMAAT
Hij begon al vroeg met varen: op zijn 14e als matroos, op zijn 18e als schipper in de tankvaart. Werd daarnaast op zijn 25e docent aan de Zeevaartschool in IJmuiden. Werkte vervolgens jarenlang als operationeel manager aan de wal voor grote, maritieme projecten. Zette havens op, werkte in Dubai voor grote scheepvaartbedrijven, verhuisde een staalfabriek. Geeft tegenwoordig managementadvies, studeert psychologie en doet onderzoek. En blijft varen als afloskapitein.
